Uvod
Posljednjih godina koncept održivog razvoja postao je jedan od ključnih prioriteta međunarodne zajednice, finansijskih institucija i privrednih subjekata. Klimatske promjene, gubitak biodiverziteta, zagađenje životne sredine i rastući društveni izazovi zahtijevaju promjenu tradicionalnog pristupa ekonomskom razvoju. U tom kontekstu razvijeni su novi modeli finansiranja i upravljanja poslovanjem koji imaju za cilj usklađivanje ekonomskih aktivnosti sa principima održivosti. Među najvažnijim instrumentima takve transformacije nalaze se zeleno finansiranje (green financing) i ESG standardi (Environmental, Social and Governance).
Zeleno finansiranje predstavlja skup finansijskih instrumenata usmjerenih na projekte koji doprinose zaštiti životne sredine, energetskoj efikasnosti, obnovljivim izvorima energije i održivom korištenju prirodnih resursa. ESG koncept, s druge strane, podrazumijeva procjenu poslovanja kompanija kroz tri ključne dimenzije: uticaj na životnu sredinu (Environmental), odnos prema zaposlenima i zajednici (Social) i kvalitet korporativnog upravljanja (Governance).
Evropska unija posljednjih godina intenzivno razvija regulatorni okvir kojim nastoji usmjeriti privatni i javni kapital prema održivim investicijama. Evropski zeleni plan (European Green Deal), Uredba o taksonomiji EU, Direktiva o korporativnom izvještavanju o održivosti (CSRD) i brojni drugi propisi postepeno mijenjaju način poslovanja kompanija i finansijskih institucija širom Evrope.
Iako Bosna i Hercegovina još uvijek nije članica Evropske unije, proces evropskih integracija podrazumijeva postepeno usklađivanje domaćeg zakonodavstva sa pravnom tekovinom EU. Posljedice tih procesa već su vidljive u finansijskom sektoru, energetici, industriji i izvoznim kompanijama koje posluju na evropskom tržištu. Sve veći broj domaćih privrednih društava suočava se sa zahtjevima investitora, banaka i poslovnih partnera da demonstriraju usklađenost sa ESG standardima i principima održivog poslovanja.
Cilj ovog rada jeste analiza razvoja zelenog finansiranja i ESG regulative u Bosni i Hercegovini, identifikacija ključnih izazova sa kojima se suočavaju domaće kompanije i procjena budućih trendova u procesu približavanja evropskom regulatornom okviru.
Pojam i značaj zelenog finansiranja
Zeleno finansiranje predstavlja finansiranje ekonomskih aktivnosti koje doprinose ostvarivanju ciljeva zaštite životne sredine i održivog razvoja. U praksi se najčešće odnosi na projekte iz oblasti obnovljivih izvora energije, energetske efikasnosti, održivog transporta, upravljanja otpadom, zaštite voda i smanjenja emisija gasova sa efektom staklene bašte.
Koncept zelenog finansiranja razvijen je kao odgovor na potrebu mobilizacije ogromnih finansijskih sredstava neophodnih za borbu protiv klimatskih promjena. Prema procjenama Evropske komisije, za ostvarenje klimatskih ciljeva Evropske unije do 2050. godine biće potrebne investicije vrijedne više hiljada milijardi evra. Državni budžeti nisu dovoljni za finansiranje takve tranzicije, zbog čega je neophodno uključivanje privatnog kapitala.
Najčešći instrumenti zelenog finansiranja uključuju:
- zelene obveznice (green bonds);
- zelene kredite;
- održive investicione fondove;
- ESG investicione proizvode;
- kredite povezane sa održivošću (sustainability-linked loans);
- javno-privatna partnerstva za zelene projekte.
Prednost ovih instrumenata ogleda se u činjenici da omogućavaju kompanijama pristup povoljnijim izvorima finansiranja, dok investitorima pružaju mogućnost ulaganja u projekte koji imaju pozitivan društveni i ekološki uticaj.
U Bosni i Hercegovini tržište zelenog finansiranja još uvijek se nalazi u početnoj fazi razvoja, ali se interesovanje finansijskih institucija i međunarodnih organizacija kontinuirano povećava.
ESG koncept i njegovo značenje
ESG predstavlja skup kriterijuma koji se koriste za procjenu održivosti i društvene odgovornosti poslovanja kompanija.
Environmental komponenta obuhvata pitanja poput:
- emisije ugljen-dioksida;
- energetske efikasnosti;
- korištenja obnovljivih izvora energije;
- upravljanja otpadom;
- zaštite prirodnih resursa;
- klimatskih rizika.
Social komponenta odnosi se na:
- zaštitu prava zaposlenih;
- bezbjednost na radu;
- zabranu diskriminacije;
- ljudska prava;
- odnose sa lokalnom zajednicom;
- zaštitu potrošača.
Governance komponenta obuhvata:
- transparentnost poslovanja;
- sprečavanje korupcije;
- nezavisnost upravljačkih organa;
- zaštitu manjinskih akcionara;
- upravljanje rizicima;
- etičke standarde.
Za razliku od tradicionalnog pristupa koji je uspjeh kompanije mjerio gotovo isključivo finansijskim rezultatima, ESG pristup polazi od pretpostavke da dugoročna održivost zavisi od sposobnosti kompanije da upravlja ekološkim, društvenim i upravljačkim rizicima.
Danas mnogi investitori koriste ESG kriterijume prilikom donošenja investicionih odluka, smatrajući da kompanije sa razvijenim ESG praksama imaju manji regulatorni rizik, veću otpornost na tržišne promjene i stabilnije poslovanje.
Evropski regulatorni okvir
Evropska unija posljednjih godina razvila je izuzetno složen regulatorni sistem u oblasti održivih finansija.
Među najznačajnijim propisima izdvajaju se:
- Evropski zeleni plan
European Green Deal predstavlja strateški okvir kojim Evropska unija nastoji postići klimatsku neutralnost do 2050. godine. Ovaj dokument predviđa transformaciju energetskog sektora, industrije, poljoprivrede i transporta uz istovremeno podsticanje održivih investicija.
- EU Taksonomija
Uredba o taksonomiji uspostavlja jedinstveni sistem klasifikacije održivih ekonomskih aktivnosti.Njen osnovni cilj jeste sprečavanje takozvanog „greenwashinga“, odnosno lažnog predstavljanja projekata kao ekološki održivih.
Prema ovoj uredbi, ekonomska aktivnost može se smatrati održivom samo ako značajno doprinosi jednom od definisanih ekoloških ciljeva i ne nanosi značajnu štetu drugim ciljevima.
- CSRD Direktiva
Direktiva o korporativnom izvještavanju o održivosti predstavlja jednu od najvažnijih regulatornih novina. Njome se značajno proširuje krug kompanija koje imaju obavezu izvještavanja o ESG pitanjima.
Kompanije će morati objavljivati detaljne informacije o klimatskim rizicima, emisijama gasova, ljudskim pravima, korporativnom upravljanju, te strategijama održivosti.
- SFDR Uredba
Sustainable Finance Disclosure Regulation uvodi obaveze objavljivanja informacija o održivosti za finansijske institucije i investicione fondove. Njena svrha je povećanje transparentnosti i omogućavanje investitorima da donose informisane odluke.
Stanje ESG regulative u Bosni i Hercegovini
Bosna i Hercegovina još uvijek nema sveobuhvatan ESG zakon niti jedinstven regulatorni okvir koji bi odgovarao standardima Evropske unije. Međutim, pojedini elementi ESG sistema već postoje kroz različite sektorske propise.
Environmental aspekt regulisan je kroz:
- zakone o zaštiti životne sredine;
- propise o upravljanju otpadom;
- zakone o zaštiti prirode;
- energetsko zakonodavstvo.
Social aspekt obuhvaćen je kroz:
- radno zakonodavstvo;
- propise o zaštiti na radu;
- antidiskriminacione propise;
- zaštitu ljudskih prava.
Governance komponenta uređena je kroz:
- zakone o privrednim društvima;
- propise o tržištu kapitala;
- antikorupcijske propise;
- računovodstvene standarde.
Iako formalni ESG okvir nije u potpunosti razvijen, tržišni pritisak sve više tjera kompanije da usvajaju standarde održivosti.
Uloga banaka i finansijskih institucija
Bankarski sektor predstavlja ključnog pokretača razvoja zelenog finansiranja u Bosni i Hercegovini. Međunarodne finansijske institucije poput Evropske banke za obnovu i razvoj (EBRD), Evropske investicione banke (EIB), Svjetske banke i Međunarodne finansijske korporacije (IFC) već godinama podržavaju projekte energetske efikasnosti i obnovljivih izvora energije. Istovremeno, komercijalne banke sve češće uključuju ESG kriterijume u procjenu kreditnog rizika.
Kompanije sa visokim ekološkim ili reputacionim rizicima mogu očekivati strožije uslove finansiranja, dodatne zahtjeve za izvještavanje, te veće troškove kapitala. Nasuprot tome, kompanije koje demonstriraju odgovorno poslovanje imaju veće šanse za dobijanje povoljnijih kreditnih uslova.
Izazovi za domaće kompanije
Uvođenje ESG standarda predstavlja značajan izazov za privredu Bosne i Hercegovine.
Najveći problemi uključuju:
- Nedostatak regulatorne jasnoće
Mnoge kompanije nisu sigurne koje će konkretne obaveze imati u narednim godinama.
- Nedostatak stručnog kadra
ESG izvještavanje zahtijeva multidisciplinarni pristup koji uključuje pravnike, finansijske stručnjake, inženjere i stručnjake za održivost.
- Finansijski troškovi
Implementacija ESG sistema često zahtijeva nove procedure, dodatne kontrole, tehnološke investicije, te angažovanje eksternih konsultanata.
- Ograničena svijest menadžmenta
U pojedinim kompanijama ESG se još uvijek posmatra kao administrativni teret, a ne kao poslovna prilika.
ESG kao konkurentska prednost
Uprkos izazovima, ESG može predstavljati značajnu konkurentsku prednost za kompanije iz Bosne i Hercegovine. Posebno je to važno za izvoznike koji posluju sa partnerima iz Evropske unije.
Sve veći broj evropskih kupaca zahtijeva informacije o emisijama ugljenika, radnim uslovima, porijeklu sirovina i korporativnoj etici.
Kompanije koje mogu dokazati usklađenost sa ESG principima imaju veću vjerovatnoću da zadrže postojeće i privuku nove poslovne partnere. Pored toga, ESG standardi mogu doprinijeti smanjenju operativnih troškova, povećanju energetske efikasnosti, boljem upravljanju rizicima i jačanju reputacije kompanije.
Perspektive razvoja u Bosni i Hercegovini
Proces evropskih integracija će neminovno dovesti do daljeg usklađivanja domaćeg zakonodavstva sa evropskim pravilima održivog finansiranja.
U narednim godinama može se očekivati:
- razvoj domaćih ESG standarda;
- jačanje regulatornih zahtjeva;
- veći značaj ESG izvještavanja;
- rast tržišta zelenih finansijskih proizvoda;
- povećano interesovanje investitora za održive projekte.
Posebno značajnu ulogu imaće finansijski sektor koji će, kroz kreditne politike i investicione kriterijume, podsticati kompanije da usvajaju ESG principe.
Zaključak
Zeleno finansiranje i ESG regulativa predstavljaju jednu od najznačajnijih transformacija savremene ekonomije i prava. Evropska unija je kroz niz regulatornih inicijativa uspostavila ambiciozan okvir kojim nastoji usmjeriti kapital prema održivim investicijama i podstaći odgovornije poslovanje kompanija.
Iako Bosna i Hercegovina još uvijek nema potpuno razvijen ESG regulatorni sistem, uticaj evropskih pravila već je vidljiv kroz zahtjeve međunarodnih finansijskih institucija, banaka, investitora i poslovnih partnera. Domaće kompanije, naročito one koje posluju na međunarodnom tržištu, sve češće se suočavaju sa potrebom usklađivanja sa ESG standardima.
U narednim godinama očekuje se intenziviranje procesa harmonizacije sa pravnom tekovinom Evropske unije, što će dodatno povećati značaj održivog finansiranja i ESG izvještavanja. Kompanije koje pravovremeno prepoznaju ove trendove i razviju odgovarajuće politike imaće značajnu konkurentsku prednost, lakši pristup kapitalu i veću otpornost na regulatorne i tržišne promjene.
Stoga ESG više ne predstavlja pitanje korporativne filantropije ili dobrovoljne društvene odgovornosti. On postaje sastavni dio savremenog korporativnog upravljanja, investicionih odluka i dugoročne poslovne strategije, kako u Evropskoj uniji tako i u Bosni i Hercegovini.
Autor: Aleksandar Sajic
